PrEP: วางแผนป้องกัน HIV ก่อนมีโอกาสสัมผัสเชื้อ

PrEP คืออะไร และทำงานอย่างไร

PrEP ย่อมาจาก Pre-Exposure Prophylaxis หมายถึงการใช้ยาต้านไวรัสเพื่อป้องกัน HIV ก่อน มีโอกาสสัมผัสเชื้อ ยาจะช่วยขัดขวางไม่ให้ HIV ตั้งหลักและเพิ่มจำนวนในร่างกาย PrEP ใช้สำหรับผู้ที่ผลตรวจยืนยันว่าไม่มี HIV และไม่ใช่ยารักษา HIV สำหรับผู้ที่ตรวจพบเชื้อ

เมื่อใช้ตามคำแนะนำอย่างสม่ำเสมอ PrEP ชนิดรับประทานหรือชนิดฉีดสามารถลดโอกาสได้รับ HIV จากเพศสัมพันธ์ได้ประมาณ 99% ตามข้อมูล CDC ประสิทธิผลจริงขึ้นกับการใช้ตรงตามแผน การมาตามนัด และการยืนยันสถานะ HIV อย่างเหมาะสม หากหยุดยา ลืมยาบ่อย หรือฉีดไม่ตรงนัด ระดับการป้องกันอาจลดลง

ใครควรพิจารณาใช้ PrEP

ทุกคนที่ยังไม่มี HIV และต้องการเพิ่มการป้องกันสามารถพูดคุยเรื่อง PrEP กับบุคลากรทางการแพทย์ได้ ไม่จำเป็นต้องรอให้ตนเองถูกจัดว่าเป็น “กลุ่มเสี่ยงสูง” ตัวอย่างสถานการณ์ที่ PrEP อาจมีประโยชน์ ได้แก่ มีเพศสัมพันธ์โดยไม่ได้ใช้ถุงยางทุกครั้ง มีคู่นอนที่ยังไม่ทราบสถานะ HIV มีคู่นอนหลายคน เคยใช้ PEP เคยได้รับการวินิจฉัยโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ หรือใช้เข็มและอุปกรณ์ฉีดยาร่วมกับผู้อื่น

คู่ที่มีสถานะ HIV ต่างกันอาจเลือกใช้ PrEP เพื่อความมั่นใจเพิ่มเติม โดยเฉพาะเมื่อยังไม่ทราบผล viral load ล่าสุดของคู่ที่มี HIV หรือยังไม่กดไวรัสต่อเนื่อง หากคู่ที่มี HIV รักษาจนมี viral load ต่ำกว่า 200 copies/mL และรักษาระดับนั้นไว้ จะไม่ถ่ายทอด HIV ทางเพศสัมพันธ์ตามหลัก U=U แต่คู่ที่ไม่มี HIV ยังคงสามารถเลือก PrEP ได้ตามความสบายใจและบริบทของตนเอง

ต้องตรวจอะไรบ้างก่อนเริ่ม PrEP

การยืนยันว่าไม่มี HIV เป็นขั้นตอนที่สำคัญที่สุด เพราะการใช้ยา PrEP เพียงบางชนิดในผู้ที่มี HIV แล้วอาจไม่เพียงพอต่อการรักษาและเพิ่มโอกาสดื้อยา ผู้ให้บริการจะทบทวนวันที่มีโอกาสสัมผัสเชื้อล่าสุด การใช้ PrEP หรือ PEP ก่อนหน้า และอาการที่อาจเข้ากับการติดเชื้อ HIV ระยะเฉียบพลัน หากผลตรวจไม่ชัดเจน อาจต้องตรวจเลือดเพิ่มเติมก่อนเริ่มยา

• ตรวจ HIV: เลือกชนิดการตรวจตามระยะเวลาหลังเหตุและประวัติการใช้ยาต้านไวรัส
• การทำงานของไต: จำเป็นสำหรับ PrEP ชนิดรับประทานบางสูตร และติดตามตามอายุหรือภาวะสุขภาพ
• ไวรัสตับอักเสบบี: ยา PrEP รับประทานบางชนิดออกฤทธิ์ต่อไวรัสตับอักเสบบีด้วย จึงไม่ควรหยุดเองโดยไม่มีแผน
• โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์: พิจารณาตรวจซิฟิลิส หนองใน และคลามัยเดียตามตำแหน่งที่มีเพศสัมพันธ์
• การตั้งครรภ์และยาอื่น: แจ้งแผนตั้งครรภ์ โรคประจำตัว และยาหรืออาหารเสริมทั้งหมด

รูปแบบการใช้และประสิทธิผล

PrEP มีทั้งชนิดรับประทานทุกวันและชนิดฉีดออกฤทธิ์นาน ตัวเลือกที่มีจริงขึ้นกับการขึ้นทะเบียน แนวทางของประเทศไทย และบริการของแต่ละสถานพยาบาล PrEP แบบรับประทานทุกวันมีข้อมูลรองรับในประชากรหลากหลาย ส่วนแบบฉีดต้องมาตามนัดตามกำหนดเพื่อรักษาระดับยา

การใช้แบบ 2-1-1 หรือ event-driven ใช้กับยาสูตร F/TDF และมีหลักฐานในชายเกย์และชายไบเซ็กชวลที่เป็นผู้ใหญ่เท่านั้น CDC ระบุว่าเป็นการใช้นอกข้อบ่งใช้และไม่ได้แนะนำเป็นแนวทางทั่วไป วิธีนี้ไม่เหมาะกับผู้ที่อาจได้รับ HIV ผ่านเพศสัมพันธ์ทางช่องคลอด ผู้ที่มีไวรัสตับอักเสบบีเรื้อรัง หรือผู้ที่ไม่สามารถวางแผนล่วงหน้า จึงต้องประเมินกับผู้เชี่ยวชาญตามแนวทางประเทศไทยและไม่ควรเริ่มเองจากข้อมูลออนไลน์

การติดตามระหว่างใช้ PrEP

การติดตามไม่ใช่เพียงการรับยาเพิ่ม แต่เป็นระบบความปลอดภัย ผู้ให้บริการจะตรวจ HIV ตามกำหนด ประเมินการใช้ยา ผลข้างเคียง สุขภาพไต และความต้องการตรวจ STI ความถี่ขึ้นกับชนิด PrEP อายุ สุขภาพเดิม และแนวทางของคลินิก หากมีไข้ ผื่น เจ็บคอ ต่อมน้ำเหลืองโตหลังเหตุล่าสุด หรือสงสัยการติดเชื้อ HIV ควรแจ้งก่อนรับยารอบต่อไป

อาการคลื่นไส้ ปวดศีรษะ หรือไม่สบายท้องในช่วงเริ่มยาอาจพบได้และมักดีขึ้น แต่ไม่ควรหยุดยาเอง หากลืมยา ฉีดไม่ตรงนัด หรืออยากหยุด PrEP ให้ติดต่อผู้ให้บริการเพื่อประเมินว่าระดับการป้องกันยังเพียงพอหรือควรใช้วิธีเสริม ระยะเวลาที่ต้องใช้ยาต่อหลังเหตุสุดท้ายแตกต่างตามสูตรและลักษณะการสัมผัส

PrEP ไม่ได้ป้องกันอะไร

PrEP ไม่ป้องกันซิฟิลิส หนองใน คลามัยเดีย เริม HPV หรือการตั้งครรภ์ ถุงยางและสารหล่อลื่นยังมีบทบาทในการลดการติดเชื้อหลายชนิด การตรวจ STI ตามตำแหน่งสัมผัสช่วยค้นหาโรคที่ไม่มีอาการ และวัคซีนไวรัสตับอักเสบบีกับ HPV อาจเหมาะกับบางคน

PrEP ไม่ควรถูกใช้เป็นเหตุในการตีตราหรือคาดเดาพฤติกรรมของผู้ใช้ การเลือก PrEP คือการดูแลสุขภาพเชิงรุก เช่นเดียวกับการใช้วัคซีนหรือการตรวจสุขภาพ การตัดสินใจที่ดีควรตั้งอยู่บนเป้าหมายของผู้รับบริการ ความเป็นส่วนตัว และการเข้าถึงที่ไม่เลือกปฏิบัติ

ค้นหาคลินิก PrEP และตรวจ HIV

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับ PrEP

เริ่ม PrEP วันนี้แล้วป้องกันทันทีหรือไม่

ไม่เสมอไป ระยะเวลาที่ระดับยาป้องกันเพียงพอแตกต่างตามสูตรและตำแหน่งสัมผัส ควรถามผู้ให้บริการว่าต้องใช้วิธีเสริมถึงเมื่อใด

กิน PrEP แล้วผลตรวจ HIV จะเป็นบวกหรือไม่

PrEP ไม่ทำให้ผลตรวจเป็นบวก แต่ยาต้านไวรัสอาจมีผลต่อรูปแบบการตรวจในการติดเชื้อระยะแรก จึงต้องแจ้งประวัติการใช้ PrEP/PEP และตรวจตามแนวทาง

หยุด PrEP เองได้หรือไม่

ควรวางแผนหยุดกับผู้ให้บริการ โดยเฉพาะเมื่อมีเหตุสัมผัสล่าสุด มีไวรัสตับอักเสบบี หรือใช้ชนิดฉีดออกฤทธิ์นาน