ไวรัสตับอักเสบบี: สาเหตุ อาการ การตรวจ และการป้องกัน

โรคไวรัสตับอักเสบบี (Hepatitis B) คือหนึ่งในโรคติดต่อทางเลือดและสารคัดหลั่งที่ยังคงเป็นปัญหาสาธารณสุขระดับโลก โดยเฉพาะในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงประเทศไทยเอง ที่ยังพบผู้ติดเชื้อจำนวนมากอย่างต่อเนื่อง การติดเชื้ออาจไม่แสดงอาการ จึงควรพิจารณาการตรวจตามประวัติและคำแนะนำ ไม่ใช้ตัวเลขความชุกที่ไม่ระบุปีหรือประชากรทำนายความเสี่ยงรายบุคคล ซึ่งส่วนใหญ่ไม่รู้ตัว เพราะระยะเริ่มต้นของโรคมักไม่แสดงอาการชัดเจน จนกว่าจะเข้าสู่ระยะเรื้อรังที่ตับเริ่มถูกทำลาย

ความน่ากลัวของไวรัสชนิดนี้คือ การลุกลามอย่างเงียบ ๆ ที่อาจนำไปสู่โรคตับแข็งหรือมะเร็งตับในระยะยาว แต่ข่าวดีคือ โรคไวรัสตับอักเสบบีสามารถ “ป้องกันได้” และ “ตรวจพบได้ตั้งแต่เนิ่น ๆ” หากทุกคนตระหนักและใส่ใจสุขภาพของตนเอง บทความนี้จะพาคุณไปรู้จักโรคไวรัสตับอักเสบบีให้มากขึ้น พร้อมแนวทางป้องกันที่คุณสามารถเริ่มทำได้ตั้งแต่วันนี้ ก่อนที่ทุกอย่างจะสายเกินแก้

HBV ติดต่อจากอะไร และอยู่ร่วมกันอย่างไร

ถ่ายทอดจากเลือด อุปกรณ์ฉีดหรือของมีคมปนเปื้อน เพศสัมพันธ์และช่วงคลอด การกินข้าว กอดหรือทำงานร่วมกันไม่ใช่ช่องทางทั่วไป หลีกเลี่ยงใช้มีดโกนหรือแปรงสีฟันที่อาจปนเลือดร่วมกัน ไม่เหมารวมว่าการสัมผัสน้ำลายไม่มีความเสี่ยงได้ทุกกรณี โดยเฉพาะเมื่อมีเลือดหรือบาดแผล

แจ้งประวัติ HBV ก่อนใช้ยากดภูมิ เคมีบำบัดหรือยารักษาโรคอื่นเพื่อประเมินการกลับกำเริบ ไม่หยุดยาที่แพทย์สั่งเองเพราะกลัวเชื้อตื่น

ไม่มีอาการก็มี HBV ได้ ต้องใช้ผลตรวจ

อาจมีอ่อนเพลีย คลื่นไส้ ปวดท้อง ปัสสาวะเข้ม ตาเหลืองหรือตัวเหลือง หรือไม่มีอาการทั้งในระยะแรกและระยะเรื้อรัง ไม่ใช้ลักษณะอาการแบ่งระยะเอง ผู้รักษาจะใช้ประวัติ ระยะเวลาผลบวก และการตรวจที่เกี่ยวข้อง

หากเหลืองมากขึ้น ซึม สับสน อาเจียนเป็นเลือด ถ่ายดำ หรืออาการหนักควรรับการดูแลเร่งด่วน ไม่รอนัดประจำปี การติดเชื้อเรื้อรังไม่ได้แปลว่าตับเสียหายเท่ากันทุกคนแต่ต้องติดตาม

เลือกยาและการติดตามตามระยะและสุขภาพตับ

ผู้รักษาพิจารณาจากปริมาณไวรัส การอักเสบและพังผืดตับ โรคร่วม การตั้งครรภ์และยาอื่น ยารับประทาน เช่น tenofovir หรือ entecavir ใช้กด HBV ในผู้เข้าเกณฑ์ หลายคนต้องใช้ระยะยาว ส่วนยาฉีดมีข้อบ่งใช้และข้อจำกัดเฉพาะ ไม่เลือกรูปแบบจากคำว่าได้ผลดีกว่าในตารางทั่วไป

การกดไวรัสช่วยลดภาวะแทรกซ้อนแต่ไม่รับประกันกำจัดเชื้อหรือความเสี่ยงมะเร็งตับหมดไป อย่าหยุดยาหรือใช้สมุนไพรทดแทนเอง ให้ตรวจตับและเฝ้าระวังตามแผน ไม่กำหนดให้ทุกคนตรวจเพียงปีละครั้ง

วัคซีนและการป้องกันหลังสัมผัสต้องประเมินตามประวัติ

ตรวจประวัติวัคซีนและผลเลือดกับหน่วยบริการ สูตรและจำนวนเข็มขึ้นกับผลิตภัณฑ์ อายุและภูมิคุ้มกัน ไม่กำหนดให้ทุกคนตรวจภูมิปีละครั้งหรือฉีดตารางเดียวกัน สมาชิกครอบครัวและคู่ควรประเมินการตรวจและวัคซีนตามเกณฑ์

ใช้ถุงยาง ไม่ใช้เข็มหรือของมีคมปนเปื้อนร่วมกัน และเลือกหัตถการปลอดเชื้อ หากเพิ่งสัมผัสเลือดหรือเหตุที่อาจมี HBV ให้ไปประเมินโดยเร็ว เพราะอาจต้องใช้วัคซีนหรือภูมิคุ้มกันสำเร็จรูปตามประวัติ ไม่รอผลตรวจสุขภาพรอบปี PrEP ไม่ใช่วัคซีน HBV และผู้มี HBV ต้องวางแผนกับผู้รักษาก่อนเปลี่ยนหรือหยุด PrEP